گريبان باز مىگرداند ، چنان كه پيش‌تر بود ، سبزه و گندمگون مىگشت ؛ و فرعون كه خود را با اين معجزه‌ها و شگفتىها رويارو ديد و دريافت كه معجزه‌ها آشكار و گمان ناپذيرند و او در برابر آنها چيزى براى گفتن و نمودن ندارد و بيم آن مىرود كه معجزه كارگر افتد و چشم و گوش مردم را باز كند ، براى آن كه از چنين پيشآمدى جلوگيرى كند و مردم را به وى بدگمان سازد ، رو كرد « به بزرگانى كه پيرامون او بودند و گفت : بىگمان اين [ مرد ] جادوگرى چيره‌دست است و مىخواهد با جادو شما را از سرزمينتان آواره كند تا [ ببينم ] شما چه مىفرماييد » . « 1 » در اين جا شايد اين پرسش پيش آيد كه چرا معجزه‌هاى انتخابى خداوند براى موسى ( ع ) از گونهء جادو و سحر است ؟ پرسشى كه بايد با نگاهى به تاريخ كهن مصر به پاسخ درست آن رسيد ، چرا كه معجزه‌هاى پيامبران در پيوند نزديكى است با مسائل و موضوعاتى كه در روزگار آنان در ميان مردم رواج داشته است و ذهن و ضمير آنان را به خود مىكشانده است ، و تاريخ كهن مصر آشكارا داستان‌هاى بسيارى از جادو و جادوگران پيش روى ما مىگذارد و نشان مىدهد كه جادو و جادوگران ، ذهن و ضمير آن مردمان را تا چه اندازه از جهان جسم به جهان جان و از دنياى واقعى به دنيايى رؤيايى و خيالى فرا مىبرده است . « 2 » و از روى هماهنگى با همين‌ها بوده است كه موسى نيز معجزه‌هايى از آن دست پيش روى آنها نهاده است ، چنان كه چون در روزگار پيامبر اسلام ( ص ) ذهن و ضمير و زبان مردم بيش از هر چيز به سخن و سرود و شعر و شاعرى و سخنورى و زبان‌آورى خو گرفته بود و سخنوران و زبان آوران چيره‌دستى از زن و مرد و از اين سوى و آن سوى همگان را به شگفتى واداشته بود ، پيامبر ( ص ) نيز از روى هماهنگى با چنان فضا و فرهنگى بود كه آنان را با معجزه‌اى از گونهء سخن ، سخن خدا ، قرآن ، رويارو و بهت‌زده ساخت « 3 » ؛ قرآنى كه همگان را چنان شيفته و شگفت‌زده ساخت و چنان سخن و سروده‌ها و خطابه‌ها و چكامه‌هاى سخنوران چيره زبان عرب را كم فروغ ساخت . كه در هر مجلس و محفلى همگان از زيبايىها و شيوايىها و دل‌انگيزىها و شگفت‌كارىهاى آن سخن مىگفتند . و ساختارى چنان استوار و سنجيده داشت كه هيچ

--> ( 1 ) . « قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ * يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَما ذا تَأْمُرُونَ » ( سورهء شعراء ، آيات 34 - 35 ) ؛ نيز بنگريد : فى ظلال القرآن ، 3 / 1347 ، 5 / 2594 ؛ تاريخ طبرى ، 1 / 403 . ( 2 ) . احمد عبد الحميد ، همان ، 104 . ( 3 ) . ابراهيم ابيارى ، تاريخ القرآن ، قاهره ، 1965 م ، 44 - 45 .